01.07.26 | Stwierdzenie istnienia stosunku pracy w drodze decyzji Państwowej Inspekcji Pracy

W dniu 8 lipca 2026 r. wchodzą w życie przepisy nowelizacji ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy, które przyznają organom Państwowej Inspekcji Pracy nowe uprawnienia w zakresie przeciwdziałania zawieraniu umów cywilnoprawnych w warunkach właściwych dla stosunku pracy.

Z tym dniem Państwowa Inspekcja Pracy uzyska uprawnienie do stwierdzania, w drodze decyzji, istnienia stosunku pracy, w sytuacji kiedy zawarto umowę cywilnoprawną lub kiedy osoba faktycznie świadczy pracę za wynagrodzeniem w warunkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 Kodeksu pracy powinna być zawarta umowa o pracę.

Nowe przepisy będą miały zastosowanie także do umów cywilnoprawnych zawartych przed dniem wejścia w życie ustawy, jeżeli będą one trwały w tym dniu.

Kontrola i polecenie usunięcia naruszeń

Punktem wyjścia dla zastosowania nowego mechanizmu będą ustalenia dokonane w toku kontroli prowadzonej przez inspektora pracy.

Jeżeli w toku kontroli organ Państwowej Inspekcji Pracy stwierdzi naruszenia dotyczące funkcjonowania umowy cywilnoprawnej lub niezawarcia umowy o pracę w sytuacji, gdy w stosunku prawnym łączącym strony dominują cechy stosunku pracy, będzie mógł wydać polecenie usunięcia naruszeń.

Polecenie usunięcia naruszeń może zatem dotyczyć dwóch sytuacji. Po pierwsze, może odnosić się do sposobu funkcjonowania umowy cywilnoprawnej, jeżeli nieprawidłowości dotyczą treści tej umowy albo sposobu jej wykonywania. Po drugie, może dotyczyć niezawarcia umowy o pracę, jeżeli ustalenia kontroli wskazują, że w relacji łączącej strony dominują cechy stosunku pracy.

Przed wydaniem takiego polecenia stronom stosunku prawnego należy umożliwić zajęcie stanowiska. Polecenie będzie wydawane na piśmie utrwalonym w postaci papierowej lub elektronicznej. Termin jego wykonania powinien zostać określony w taki sposób, aby ocena wykonania polecenia mogła nastąpić jeszcze w trakcie trwania kontroli.

Niewykonanie polecenia usunięcia naruszeń dotyczącego niezawarcia umowy o pracę będzie warunkiem wydania decyzji stwierdzającej istnienie stosunku pracy.

Postępowanie w sprawie decyzji

W razie niewykonania polecenia, na podstawie ustaleń dokonanych w toku kontroli okręgowy inspektor pracy zawiadomi strony o wszczęciu postępowania w sprawie decyzji stwierdzającej istnienie stosunku pracy. Stronami tego postępowania będą podmioty i osoby, których decyzja może dotyczyć.

W postępowaniu administracyjnym dotyczącym decyzji stosuje się art. 10 Kodeksu postępowania administracyjnego. Oznacza to konieczność zapewnienia stronom czynnego udziału w postępowaniu. W tym postępowaniu uwzględnia się również wolę stron, o ile nie jest ona sprzeczna z prawem, zasadami współżycia społecznego albo nie zmierza do obejścia prawa.

Jeżeli okręgowy inspektor pracy stwierdzi, że czynności są wykonywane w warunkach określonych w art. 22 § 1 Kodeksu pracy, będzie mógł wydać decyzję stwierdzającą istnienie stosunku pracy albo wnieść powództwo o ustalenie istnienia lub treści stosunku pracy. Powództwo będzie mogło mieć znaczenie w szczególności wtedy, gdy konieczne będzie ustalenie istnienia stosunku pracy za okres wcześniejszy niż ten, który może zostać objęty decyzją.

Od kiedy decyzja wywołuje skutki

Co do zasady datą zawarcia umowy o pracę wskazaną w decyzji będzie data wydania decyzji przez okręgowego inspektora pracy. Decyzja nie będzie więc stwierdzała istnienia stosunku pracy z mocą wsteczną za cały okres wcześniejszej współpracy na podstawie umowy cywilnoprawnej.

Od dnia wydania decyzji będzie ona wywoływała skutki prawne związane ze stwierdzeniem istnienia stosunku pracy na gruncie prawa pracy, prawa podatkowego, ubezpieczeń społecznych, ubezpieczenia zdrowotnego oraz obowiązkowych wpłat na fundusze, o których mowa w odrębnych przepisach.

Trzeba jednak odróżnić skutki decyzji od jej wykonalności. Decyzja stanie się wykonalna dopiero z dniem następującym po upływie terminu do wniesienia odwołania, jeżeli żadna ze stron nie wniesie odwołania, albo z dniem prawomocnego orzeczenia sądu. Wyjątkowo decyzja będzie mogła być wykonana wcześniej, jeżeli zostanie jej nadany rygor natychmiastowej wykonalności. Takie rozwiązanie będzie jednak dotyczyło jedynie osób objętych szczególną ochroną przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę.

Ustawa przewiduje także ograniczony wyjątek ochronny na wypadek zakończenia relacji po rozpoczęciu kontroli. Jeżeli po rozpoczęciu kontroli, a przed upływem terminu do wniesienia odwołania albo przed prawomocnym zakończeniem postępowania sądowego, dojdzie z inicjatywy podmiotu zatrudniającego do rozwiązania lub wypowiedzenia umowy cywilnoprawnej, zakończenia tej umowy z upływem okresu, na jaki została zawarta, albo zaprzestania faktycznego świadczenia pracy, datą zawarcia umowy o pracę wskazaną w decyzji będzie data rozpoczęcia kontroli.

Nie oznacza to jednak pełnego wstecznego stwierdzenia istnienia stosunku pracy. W takim przypadku do stron decyzji stosuje się wyłącznie przepisy prawa pracy dotyczące powszechnej i szczególnej ochrony pracowników przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę oraz art. 25¹ Kodeksu pracy, który dotyczy ograniczeń w zawieraniu umów o pracę na czas określony i skutku przekroczenia tych ograniczeń.

Rekomendowana weryfikacja modeli współpracy

Przedsiębiorcy, którzy korzystają z umów cywilnoprawnych albo współpracy z osobami świadczącymi usługi w ramach jednoosobowej działalności gospodarczej (B2B), powinni zweryfikować stosowane modele współpracy. Nowe przepisy będą miały bowiem zastosowanie także do umów cywilnoprawnych, na podstawie których jest świadczona praca, zawartych przed dniem wejścia w życie ustawy, jeżeli będą one trwały w tym dniu.

Jednocześnie ustawa przewiduje, że podmiot, który w terminie 12 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy dobrowolnie doprowadzi do stanu zgodnego z prawem przez zawarcie umowy o pracę, nie będzie podlegał odpowiedzialności za wykroczenie z art. 281 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy. Chodzi o wykroczenie polegające na zawarciu umowy cywilnoprawnej w warunkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 Kodeksu pracy powinna być zawarta umowa o pracę, zagrożone od dnia 8 lipca 2026 r. karą grzywny od 2.000 zł do 60.000 zł.